Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi icon

Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi



НазваниеФ. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi
страница1/2
Дата08.05.2013
Размер0.58 Mb.
ТипДокументы
скачать >>>
  1   2

Ф. 4.7–006-02


¬АЗА¬СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ

БIЛIМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРIЛIГI



М. О. ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢ­ТҮСТIК ҚАЗАҚСТАН

МЕМЛЕКЕТТIК УНИВЕРСИТЕТI


Кафедра: «Банк ісі»




КУРСТЫҚ ЖҰМЫС




_____Ақша, несие және банктер______________ пґнi бойынша


Та¶ырыбы :


Курсты¶ жЅмыстыє Орындаµан

баµасы Студент _____________________________

/ ¶олы, аты – жјнi, тобы /

____________________

/ баµасы, уа¶ыт /


Комиссия Жетекшiсi __________________ / ¶олы, аты-жјнi /


____________________

/ ¶олы, аты-жјнi /


____________________

/ ¶олы, аты-жјнi /


Шымкент 2009 ж

Ф. 4.7- 006-03


^ М. О. ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢ­ТҮСТIК ҚАЗАҚСТАН

МЕМЛЕКЕТТIК УНИВЕРСИТЕТI

Кафедра: «Банк ісі»

«БЕКIТЕМIН»

Кафедра меєгерушiсi :

э.ғ.к., проф. Ш.С. Бекібаева

___________________

«____» ___________ 200 ___ ж


^ КУРСТЫ¬ Ж±МЫС¬А

ТАПСЫРМА


________________________________________________ пґнi бойынша


Студент________________________ тобы ________________

/аты, жјнi /

Курсты¶ жЅмыстыє та¶ырыбы ___________________________________

Курсты¶ жЅмыс¶а бастап¶ы берiлетiн __________________________



^

Жұмыс бөлiмдерiнiң аталуы


Орындалу

мерзiмi

Жалпы көлемi

/бет саны/



Кіріспе





1

















































¦дебиеттер :

1. «Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы», Астана, 2008 жылғы 6 ақпан.

2. Мақыш С.Б. “Коммерциялық банктер операциялары”, Алматы 2004 ж.

3.Сейтқасымов Ғ.С. “Ақша, несие, банктер”, Алматы 2005 ж.

4.Міржақыпова С.Т. “Банктегі бухгалтерлік есеп”, Алматы, 2004 ж.

Тапсырмасын берiлген кѕнi _______________________________________________

Курсты¶ жЅмысты ¶орµау уа¶ыты__________________________________________ ЖЅмыстыє жетекшiсi _____________________________________________________

(¶ызметi, аты/ жјнi, ¶олы )

Тапсырма ¶абылданµан __________________________.___________________________

/аты-жјнi, студенттiє ¶олы/

Ф .4.7-006-05

¬АЗА¬СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
^

БIЛIМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРIЛIГI



М. О. ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢ­ТҮСТIК ҚАЗАҚСТАН

МЕМЛЕКЕТТIК УНИВЕРСИТЕТI

Институт «Қашықтықтан білім беру»

Кафедра «Банк ісі »


«Бекітемін»
Кафедра меңгерушісі

__________________________

___________________________

_ _ _ _ _ _ _ _ 200_ж.


Курстық жұмысты қорғауға

Хаттама №_ _

пән _ Ақша және банктер_ _ _ _ _ _

студент___________________топ _ __ _ _ _ _ _ _


Курстық жұмыстың тақырыбы:

____________ _____________________________________________________


Қорғау барысында келесі сұрақтарға жауап алынды:

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Курстық жұмысты орындау барысында (60 мүмкін балл ішіне) алынған баллдар саны______, қорғау (40мүмкін балл ішінен) _________ баллға бағаланды. Сомалық баллдар_________ . Жұмыстың бағасы _________.

Курстық жұмыстың жетекшісі____________________________

Комиссия мүшесі ________________________ __________________

Комиссия мүшесі _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

Қорғау күні _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _200_ _ж

Аннотация


Курстық жұмыс үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде инфляцияның теориялық аспектілері мен әдістемелік негіздері қарастырылған, екінші бөлімде қазіргі кезеңдегі инфляцияның экономикаға әлеуметтік экономикалық аспектілер арқылы әсер етуіне талдау жасалған, ал үшінші бөлімде Қазақстандағы инфляция ерекшеліктері және оған қарсы мемлекеттің саясаты қарастырылған.

Курстық жұмыс машиналық мәтінде 39 бетте мазмұндалған, 5 кесте, 1 диаграмма, 5 сызбадан тұрады.


^ Мазмұны

Кіріспе...........................................................................................................................4

1. Инфляцияның теориялық аспектілері мен Әдістемелік негіздері.......................................................................................................................5

1.1. Инфляцияның мәні және оны сипаттайтын концепциялары................................5

1.2. Инфляцияның пайда болу салдары және оған әсер ететін факторлары.......................................................................................................................6

1.3. Инфляцияның түрлері............................................................................................13

2. Қазіргі кезеңдегі инфляцияның экономикаға Әлеуметтік экономикалық аспектілер арқылы Әсер етуін талдау.........................................................................................................................17

2.1. Инфляцияның экономикаға және саясатқа тигізетін әсерін талдау..................17

2.2. Қазақстандағы инфляцияның қалыптасуына экономикалық талдау жасау................................................................................................................................21

3. Қазақстандағы инфляция ерекшеліктері жӘне инфляцияға қарсы мемлекеттік саясат........................................30

3.1. Инфляция кезінде мемлекет іс-қимылының нұсқалары, сұраным және шығындар инфляциясын төмендету шаралары..........................................................30

3.2. Қазақстандағы инфляцияға қарсы мемлекеттік саясат.......................................31

Қорытынды.............................................................................................................38

Қолданылған Әдебиеттер тізімІ..............................................................39


Кіріспе

Инфляция ең алдымен тауар бағаларының өсуі және шетел валюталарының қымбаттауы ретінде көрінеді. Алтын немесе күміс ақша айналымы кезінде инфляция болмайды, неге десеңіз, ақша ол кезде құндылықтың белгісі емес нақты құндылықтың өзі болған; қажетті ақша көлемі алтын-күміс қорымен реттелген. Қағаз ақша айналымында жағдай басқаша қалыптасады. Мұнда қағаз ақша байлықтың тек белгісі ғана. Қағаз ақша қазына сақтау қызметін толық атқара алмайды. Қор сақтау үшін адамдар ақшасына құнды заттар алуға ұмтылады. Қор ретінде қағаз ақша шектеулі көлемде ғана сақталады. Олардың көбі айналымға шығарылады, айналымдағы ақша көлемі қажеттіліктен тыс өседі. Артық ақша сұранымды арттырады. Артық сұраным, өз кезегінде, бағаларға қатты ықпал жасап, оларды көтеріп жібереді.

Инфляция дегеніміз күрделі де көп факторлы құбылыс; ол қағаз ақша айналымына негізделген экономикаға тән және ұдайы өндіріс процесінің бұзылуымен сипатталады.

Қағаз ақша қазына сақтау қызметін толық атқара алмайды. Қор сақтау үшін адамдар ақшасына құнды заттар алуға ұмтылады. Қор ретінде қағаз ақша шектеулі көлемде ғана сақталады. Олардың көбі айналымға шығарылады, айналымдағы ақша көлемі қажеттіліктен тыс өседі. Артық ақша сұранымды арттырады. Артық сұраным, өз кезегінде, бағаларға қатты ықпал жасап, оларды көтеріп жібереді.

Батыс елдерінде 10%-ке дейінгі баяу инфляция қауіпті деп саналмайды. Керісінше, белгілі бір жағдайда баяу инфляция экономиканың дамуын жеделдететін фактор ретінде түсіндіріледі. Баға өскенде тұрғындар тауарды көбірек сатып алады, кейін ол одан да қымбатқа түсетінін біледі. Бұл, өз кезегінде, өндірушілерді ұсынысты арттыруға ынталандырады, нарық тауарға тез толады. Инфляция жағдайында әртүрлі салаларда баға бір қалыпты өспейді. Сондықтан, инфляция экономикада қалыптасқан диспропорцияларды түзетуге және нарық шаруашылығын сауықтыруға мүмкіндік береді. Баяу инфляция кезінде бағалар еңбекақыдан тезірек өседі. Бұл жағдайда өндіріс шығындары төмендеп, кәсіпкерлік дамиды. Бірақ, 10%-тен асқанда инфляция қауіпті. Экономика әсіресе гиперинфляция жағдайында бағалар деңгейі бірнеше процентке емес, бірнеше ретке өседі, ақша тез құнсызданады, өндіріске инвестиция жасау тиімсіз болады. Сондықтан қаржы ресурстары айналым мерзімі қысқа сауда сферасына ауысады. Сауданың пайдасынан қоғамға тигізетін зияны көптеу, алып-сату түрі тез дамиды. Спекулятивті бизнес ұсыныстың, өндірістің өсуіне ықпал жасамайды, керісінше, өндіріс тоқырауға ұшырайды. Тоқырау мен инфляция қосылған соң нарықтың оңды әсерлері толық жойылып, нарық механизмі енді экономикаға теріс әсер ететін болады. Сондықтан стагфляциядан шығу үшін мемлекет тарапынан инфляцияға қарсы жедел және жүйелі іс-шаралар бағдарламасы жасалып, іске асырылуы қажет болады.

^ 1. Инфляцияның теориялық аспектілері мен Әдістемелік негіздері


1.1. Инфляцияның мәні және оны сипаттайтын концепциялары

Инфляцияның мәні- ол тауарлар мен көрсетілген қызметтердің бағасының өсуі және тауар тапшылығы мен қызмет сапасының төмендеуі салдарынан ақшаның құнсыздануы, оның сатып алу мүмкіндігінің құлдырауы. Инфляция- қоғамдық ұдайы өндірістегі диспропорцияның көрінісі. Ол мемлекеттің табысы мен шығынының үйлеспеуі салдарынан кездесетін кез келген экономикалық формацияға тән құбылыс. Инфляция ұлттық табысты экономиканың салалары арасында, коммерциялық құрылымдар, халықтың топтары мен мемлекеттің және шаруашылық субъектілері арасында қайта бөлуге тірейді.

Инфляцияның басты ерекшелігі- қоғамдық ұдайы өндірістің барлық факторларына қатысты сан алуан себептерден туады. Басқаша айтқанда, инфляция бүкіл шаруашылық механизмінің қызметінен туындайды.

«Инфляция»- қабару, көтерілу, ісу деген мағынаны білдіретін- латын сөзі. Шындығында да, қауырт жағдайларда мемлекеттік шығындарды қағаз ақша шығарумен қаржыландыру ақша айналымының күрт көтеріліп, қағаз ақшаның құнсыздануына әкеліп соқтырады. Оны әр елдегі соғыс жылдарындағы ақша айналысынан байқауға болады. Мысалы, АҚШ-тың бостандық үшін 1775-1783ж.ж. соғысы және 1861-1865ж.ж. Азамат соғысы (оның соңғы екі жылында доллардың сатып алу мүмкіндігі 60 процентке дейін төмендеген); Х1Х ғ. бас кезіндегі Англияның Наполеонға қарсы соғысы; 1789-1791ж.ж. Француз революциясы. Әсіресе, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияда инфляция жоғары қарқынға жетті, 1923ж.күзінде айналымдағы ақша массасы 496 квинтиллион рейхсмаркаға жетіп, ал ақша өлшемі триллион есе құнсызданды (23; 120). Осы келтірілген тарихи мәліметтер инфляция бұрыннан келе жатқан феномен екенін дәлелдейді. Инфляцияның мәнін түсіну үшін мынандай мысал келтірелік. Айталық, тауар айналымы үшін 10 млрд. доллар шамасында шығарылды делік. Мұның өзі қағаз доллардың екі есе құнсыздануына әкеліп соқтырады. Инфляция жұмысшылардың тұрмыс жағдайына зардапты ықпалын тигізеді. Себебі тауар бағасы бірнеше есе өседі, ал мемлекет жалақыны бұрынғы дәрежесінен арттырмауға тырысады. Ақшаның құнсыздануы халықтың әл-ауқатының дәрежесін төмендетуге әкеп соқтырады.

Инфляциядан өндірісте біраз зардап шегеді. Инфляцияның деңгейінің көтерілуіне байланысты еңбекке деген ынта да бұзылады. Инфляция тауар тапшылығының басты себебі бола тұрып тауар мен азық-түлікті белгіленген норма бойынша бөлуге мәжбүр етеді.

Қазіргі инфляцияға тән біраз ерекшеліктер бар. Олар:

  • егер бұрын инфляция бір жердің шеңберінен аспаса, қазіргі инфляция елдің бүкіл жерін қамтиды;

  • егер бұрын инфляция бір мезгілде ғана жүрсе, қазіргі инфляция көп уақытқа созылған құбылыс;

  • егер бұрын инфляция тек ақшаның әсерінен туындаса, қазіргі инфляция көптеген ақшасыз және т.б. факторларға байланысты болады.


^ 1.2. Инфляцияның пайда болу салдары және оған әсер ететін факторлары

Қағаз ақшаның құнсыздануы және тауар бағаларының өсуі инфляцияға әкеліп соқтыратыны ескертілген.

Жаңа қоғамда инфляцияда көрінетін байланыс қиындады: қағаз ақшаның алтынға тәуелділігі мүлдем үзілген, ақша айналымының дәстүрлі заңы бұзылған және инфляция жаңа халықаралық сипатта қалыптасуда. Бұның бір себебі мынада, көп елдер инвестицияны ынталандыру және экономиканы емдеу құралы ретінде ақша шығару қарқынын көтерді. Сондықтан инфляцияның жоғарғы мемлекеттің қағаз ақшаны шектен көп шығарумен байланысты, бұл эмиссия ішкі айналым қажеттілігінен де асып кетті.

Нәтижесінде ақша құнсызданады, баға өседі, сосын барлық шаруашылық пропорциялар бұзылады. Жоғарыдағыны ескере отырып, мынандай қортыныдыға келуге болады.

Қазіргі заманғы инфляция – бұл ұсыныс пен сұраныс арасындағы дисбалансжәне бағаның өсуіне байланысты басқа да ұлттық шаруашылық пропорциялар бұзылуы нәтижесі.

Инфляция ашық және басыңқы деп ажыратылады. Біріншісі – бағаның өсуі, екіншісі – тауардың жоғалуы.

^ Басыңқы инфляция жағдайында бағаны мемлекет реттейді, бұл КСРО-да орын алған. Сондықтан тауарға сұраныстың өсуінде баға көтерілмейді (бұл рынок шартына сәйкес) және тепе-теңдіктен төмен болады. Сонда дефицит пайда болады. Дефицит көлеңкелі экономиканы тудырады.

Қажет тауарды іздеуде сатып алушы сатушыға қажетінен көп төлеп, бұдан ақша өндірісті айналып өтіп, саудада шоғырланады. Сосын өндірушілерде тауар өндіруге ынта болмайды. Соңында сұраныс пен ұсыныс арасында дисбаланс күшейеді.

Ашық инфляция жіктеу үшін бірнеше белгі қажет:

1.     Бағаның өсу қарқыны (баға индексі)

2.     Әр түрлі тауар топтары бойынша бағаның өсу деңгейінің алқаштауы.

3.     Инфляцияның күтілуі және алдын ала болжануы.

Бірінші белгі тұрғысынан баяу (ползучий, умеренный) инфляцияны ажыратады, мұнда баға баяу өзгереді, әдетте жылына 10%. Секірмелі (голопирующий), мұнда бағаның өсуі жылына жүздеген пайызбен өлшенеді; Гиперинфляция, мұнда бағаның өсуі 1000%-н жоғарылайды және ақша айналымы толық бұзылады.

Екінші белгі тұрғысынан инфляцияның екі түрін ажыратады: тең және тең емес. Тең инфляцияда әр тауардың бағасы бір-біріне қатысты өзгермейді, ал тең емес инфляцияда - әр тауардың бағасы бір-біріне қатысты үнемі өзгеріп тұрады.

Үшінші белгіден күтілетін және күтілмейтін инфляцияны бөледі. Күтулі факторы инфляцияның салдарынан білінеді. Егер фирмалар мен халық келесі жылы баға 5 есе өсетінін білсе, онда тиімді рынок жағдайында олар келесі жылы өздерінің тауар бағасын 5 есе көтереді және ешкім күтілетін инфляциядан зардап шекпейді. Ал күтілмейтін инфляция жағдайында бағаның 10%-ға өсуі экономикалық жағдайды күрт нашарлатады.

Инфляцияны сұраныс жәе ұсыныс инфляциясы деп екі түрге бөледі.

^ Сұраныс инфляциясында сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдігі сұраныс жағынан бұзылады. Мұндай жағдай толық жұмыспен қамтылуда, жалақының өсуінде пайда болады, бұдан жинақталған сұраныс артық болады, ал бұл бағаның өсуіне итермелейді.

Ұсыныс инфляциясын сонымен қатар шығын инфляциясы деп те атайды, демек өндіріс шығының өсуіне байланысты, бағаның өсуі. Бұның салдары жалақының өсуіне және энергия мен шикізатқа бағаны көтереді.

Шығынның өсу қайнар көздері және экономика дисбалансының факторлары:

1.  Мемлекет. Ол бағалы қағазды шығару арқылы шығынды өсіреді, бұл фирманың қызмет көрсетуін жоғары бағамен төлейді және несие-қаржылық механизм жолымен жүргізіледі.

2. Кәсіподақтар. Олар жалақының өсуін талап етеді, бұдан шығын да өседі, одан кейін баға өседі, сосын – жалақы мөлшерінің жаңа өсімі қайталанады. Нәтижесінде «инфляциялық серіппе» пайда болады.

^ 3. Ірі фирмалар. Олардың монополиялық жоғары баға қоюға мүмкіндіктері бар және инфляциялық процеске мүмкіндік туғызады. Әлемдік экономикалық әдебиетте осы үш факторды инфляцияның басты себептері деп атайды.

Инфляция салдары бір мағыналы емес. Кейнс біркелкі инфляция экономика үшін пайдалы екенін, ақша массасының өсуі іскерлік белсенділікті ынталандыратынын, экономикалық өсуге мүмкіндік беретінін, инвестиция процесін тездететінін дәлелдеген және ол тәжірибе де растаған. Экономикалық дамудың жалпы заңдылығы – ақшаны шектен тыс шығару теріс салдарды туғызады:

-         халықтың жағдайы қатып қалған жалақымен нашарлайды, олардың тұтынуы шектеліп, қор жинаулары қысқарады.

-         ақша эмиссиясы бүркемелі жолмен мемлекеттік орындар көптеп шығарады.

-         Кәсіпкерлік қызмет деңгейі түседі және капитал өндіріс ауқымынан шығады, шет елге және айналым ауқымына ұмтылады.

Экономикалық саясатты инфляцияға қарсы екі тәсіл бар: бірі-тнфляцияға бейімділікті қарастырса; екіншісі – оның антиинфляциялық шараларын жояды.

^ Бейімділік шаралары: табыс индексациясы және баға деңгейін бақылау. Жеке деңгейде табыс индексациясыкәсіподақтың кәсіпкермен ұжымдық келісімшарт жасау арқылы жүргізіледі. Табыс индексациясының саясаты мемлекеттік кешенде мемлекеттік қызметкерлердің, студенттердің, зейнеткерлердің, әскерлердің жағдайын, жеке кешендегі адамдармен салыстырғанда нашарлатпау мақсатын қойған.

^ Екінші әдіс (жою) – экономикалық құлдырау мен жұмыссыздық өсуі арқылы белсенді түрде инфляцияны төмендету стратегиясы. Бұл жолдың экономикалық, әлеуметтік шығыны зор. Бірақ, нәтижесі, бейімділік саясатына қарағанда тиімді.

Тәжірибеде көр елдер инфляциямен күрес ретінде «келісімді» жолды таңдайды. Бұл теорияның негізінде жұмыссыздық қозғалысы мен инфляция қарама-қарсы дген тұжырым жатыр.

Демек, үкімет жұмыссыздықты немесе инфляцияны таңдауы тиіс. Алғашқы номиналды жалақы мен жұмыссыздық арасындағы байланысты айқындауға әрекет жасаған Филлипс (1958 ж.).Жұмыссыздық деңгейінің түсуі баға мен жалақы өсіміне әкеледі деген қорытындыға келген (4-сурет), бұл АД қисығы (Филлипс қисығы).

Бірақ тәжірибеде көрсеткендей, бұл қорытынды қысқа мерзімге тән сипат. Ұзақ мерзімде (5-10 жыл) жұмыспен қамтылудың төменгі деңгейінің өзі инфляция өсімімен сақталмайды, бұл тұжырымды кәсіподақтар мен фирмалар жалақы мен бағаны көтере отырып ұрындырады.

Статистика дәлелдегендей, инфляция 1%-ға түсу үшін, жыл бойына жұмыссыздық 2% табиғи деңгейден жоғары болуы тиіс. Инфляцияны түсіру үшін, жұмыссыздықпен өтеу керек деген оймен барлық экономистер келіспейді. Әзірше бұл мәселе бір шешімге келген жоқ.

Өндіріс станциясымен ере жүріп, жұмыссыздықтың жоғарғы деңгейі және бір уақытта бағаны өсіру инфляциясы стагфляция деп аталады.

Инфляцияның іс-әрекетін қаржы проблемаларымен байланыстырып отыру қажет, өйткені инфляция құбылысы мынандай қаржылық факторларға тәуелді болып келеді:

  • белгілі бір салық нысандары мен әдістерін қолдану;

  • инфляциялық сипаттағы шараларды мемлекеттік бюджет арқылы қаржыландырудың ауқымы;

  • мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жабудың әдістері;

  • мемлекеттік берешектің көлемі.

Нарықтық экономика кезінде қаржы инфляциялық процеске бірқатар факторлар арқылы айтарлықтай әсер етеді (инфляциялық тенденцияларды күшейте түседі).

Бірінші фактор - мемлекет шығыстарының өсуі, бұл ерекше төлейалушылық сұранымының артуына жеткізеді, сөйтіп тікелей баға белгілеуге әсер етеді. Тауарлар мен қызметке бағаның көтерілуіне байланысты ақшаның құнсыздануы бюджет шығыстарының көбеюіне соқтырады, ал оның кірістері, ең алдымен, салық түсімдері қажеттіліктен артта қалып қояды. Бұл сөзсіз болатын ұзақ уақытқа созылған тапшылыққа ұрындырады.




Сызба 1. Қаржы мен инфляцияның өзара іс-әрекеті

Екінші фактор - табысқа (пайдаға) салынатын салықтың көбеюі. Салықтың едәуір бөлігі баға механизмі арқылы тұтынушыға ауысады және рыноктегі бағаның көтерілуінің басты себебі болады.

Үшінші фактор- бюджеттердің ұзақ уақытты тапшылықтары (өндірістік емес шығындардың неғұрлым өсуімен байланысты).

Инфляция қаржы қатынастарын да өзгерістерге ұшыратады.

Біріншіден, инфляция тауарлар мен қызметтерге бағаның өсуі салдарынан мемлекет шығыстарының өсуін жандандырады.

Екіншіден, инфляция қаржы ресурстарынын құнсыздандырады және салық түсімдерін арттырудың қажеттігін тудырады.

Үшіншіден, инфляциялық процесс мемлекеттің берешегі проблемаларын шиеленістіреді.

Инфляцияны бағалау және өлшеу үшін бағалар индексінің көрсеткіші пайдаланылады. Бағалар индексі тұтыну тауарлары мен қызметтердің белгілі бір жиынтығының сатып алу бағасы мен базалық кезеңнің бағасы арасындағы арақатынасты өлшейді. Ағымдағы жылдың индексінің қарқыны былайша анықталады. Ағымдағы жлдың бағалары индексінен өткен жылдың бағалары индексі шегеріліп, өткен жылдың бағалары индексіне бөлінеді, сонан соң жүзге көбейтіледі:


Iσ 1- I σ 0

Инфляция қарқыны = ------------ * 100

I σ 0

Сөйтіп, қаржы мен инфляция өзара тәуелді болып келеді (сызба 1). Қаржы инфляциялық процестердің тездеткіші бола алатыны сияқты, инфляция да қаржы қатынастарына әсер етеді. Ақшаның құнсыздануы және бағаның көтерілуі мемлекеттің шынайы кірістерін төмендетуге, бюджеттің шығыстарын көбейтудің қажеттігіне, салық ауыртпалығының күшеюіне, мемлекеттік бюджет тапшылығынан болатын мемлекеттік борыштың өсуіне ұрындырады. Инфляцияның жоғарғы қарқыны мемлекеттің қаржы ресурстарын құнсыздандырады, өйткені салықтық кірістер мен қарыздар оларды есептегеннен кейін уақыттың белгілі бір межелдемелері арқылы түседі, сондықтан мемлекеттің алу сәтінде олар құнсызданады. Осыған ұқсас мемлекеттік берешектің проблемасы шиеленіседі, өйткені қарыздарды тарту үшін мемлекет өзінің бағалы қағаздарының табыстылығын несиелік пайыз деңгейінен жоғары көтеруге мәжбүр болады, бұл мемлекеттік борыштың атаулы өсуін тудырады. Қаржы қатынастары мен инфляциялық процестердің бір бағытты келеңсіз сипаты, бірін-бірі өзара толықтыра отырып, экономикалық жүйедегі келеңсіз нәтижелерге апарады, Мәселен, инфляция бірқатар әлеуметтік-экономикалық проблемаларды тудырады: ақшалай табыстардың құнсыздануы, ұзақ мерзімді инвестицияларға деген экономикалық ынтаның түсуі, ақшалай жинақтардың құнсыздануы, нақтылы пайыздың төмендеуі, экономикалық байланыстардың бзылуы және т.т.

Қазақстанда тұтыну тауарларының бағасы мен қызметтер көрсетудің тарифтері өткен жылға қарағанда былайша өсіп отырды (есе): 1990-1; 1992-2,5; 1993-30,6; 1994-22,7; 1995-1,60; 1996-1,39; 1997-1,17; 1998-1,07; 1999-1,18; 2000-1,13.

Дүниежүзілік практикада егер инфляцияның қарқыны жарты жыл ішінде және одан көбірек жағдайда айына 50 пайыз немесе аптасына 11,5 пайыз құрса, онда мұндай деңгей әсіресе инфляцияға сәйкес келеді. Сөйтіп, Қазақстанда бұл деңгей 1992-1995 жж. ішінде айтарлықтай асып түсті.

Инфляция-бағалардың жалпы өсуі, табыстардың құнсыздануы. Елдегі тауар рыноктарының көбінде тепе-теңдік бұзылса, бағалар тоқтаусыз өседі. Яғни, инфляция-бұл жалпы ұсыныс пен сұраныс арасында қалыптасқан сәйкессіздік. Жеке тауар рыногында сұраным ұсынымнан артық болса, бұл тауарға баға деңгейі өседі. Бірақ мұндай жекелеген нарық сәйкессіздігі инфляцияны қалыптастырмайды. Инфляция-бұл рыноктардың көбінде сұранымның артуынан қалыптасқан тепе-теңдіктің бұзылуына байланысты пайда болған елдегі баға деңгейінің жалпы өсуі. Яғни бағаның өсуін көптеген себептер қалыптастырады.Айталық, экономиканың конъюнктуралық ауытқуына байланысты бағалардың өсуін инфляцияға жатқызуға болмайды. Еңбек өнімділігі өскенде баға деңгейі төмендейді. Бірақ егер негізгі өндіріс салаларында еңбекақы деңгейі еңбек өнімділігінен тез өскен болса, онда ұлттық шаруашылықта «шығын инфляциясы» деп аталатын жағдай қалыптасып, бағалардың жалпы деңгейі өседі. Инфляция негізінен шаруашылықта қалыптасқан әр түрлі диспропорцияларға байланысты болатынын еске ала отырып, оның негізгі себептерін қарастырып көрелік. Біріншіден, бұл мемлекеттік шығындар мен табыстар арасында қалыптасқан диспропорция немесе тепе-теңдіктің бұзылуы. Егер тапшылық Орталық банктің несиесі, яғни айналымға қосымша ақша шығару арқылы қаржыланған болса, онда бұл айналымдағы ақша массасын арттырады және инфляцияны қалыптастыруы әбден мүмкін. Екіншіден, егер инвестицияларды қаржыландыру, жоғарыда айтылған әдіспен, яғни Орталық банктің несие беруімен жүргізілетін болса, түптеп келгенде, бұл да инфляцияның себебіне айналуы мүмкін. Үшіншіден, осы күнгі экономика бағалардың жалпы өсуін ХХ ғасырда нарық құрылымының өзгеруімен түсіндіреді. Бұл тауарларды көптеген өндірушілер өзара еркін бәсеке негізінде өндіріп сататын, салалық және салааралық бәсеке жағдайы болған. Қазіргі рынок- көбінде олигополия түрінде қалыптасқан. Осы күнгі ірі фирмалар (тауар өндірушілер, ұсынушылар) белгілі бір деңгейде нарық бағасына ықпал жасап, өз өніміне бағаны өзі белгілей алады. Фирмаолигаполия бағаның өсуін қолдамаса да оның деңгейін түсірмеуге ұмтылады, нарықта қалыптасқан баға деңгейінің тұрақты болуына мүдделі. Бағаның төмендеуімен өз рыногындағы жағдайды «бұзып алмау» мақсатында ірі фирмалар ұсыным икемділігінің артуына кедергі жасауға тырысады. Төртіншіден, ұлттық экономикалардың «ашыла» түсуіне, олардың дүние жүзілік шаруашылық қатынастары жүйесіне тартылуына байланысты инфляцияның бір елден екінші елге ауысу қаупі артады. Әрине, ұлттық валютаның бағасын арттырып импортты арзандатуға болады, бірақ бұл жағдайда экспорт қымбаттап, ұлттық өнімнің әлем нарығындағы өтімділігі кемиді. Бесіншіден, «инфляцияны тосу» деген жағдайға байланысты инфляциялық процесс өзін-өзі қолдап жалғаса береді. Батыс елдерінде, көптеген экономистердің пікірінше, «инфляцияны тосу» психологиясын жеңу антиинфляциялық саясаттың негізгі мақсаты деп анықталады. «Инфляцияны тосу» механизмі экономикаға қалай әсер етеді? Мәселе мынада: адамдар ұзақ уақыт бағалардың өсуін көріп, олардың болашақта төмендеуінен күдер үзеді де, жаппай тауар сатып алуға көшеді. Сонымен қатар олар еңбекақы деңгейін көтергізеді. Өндірушілер де шикізат пен материалдарға және энергияға бағаның өсуін болжап, өздерінің өнімдеріне бағаны арттыра түседі. Әрбір өндіруші өзін инфляциядан алдын ала сақтандыру мақсатында өніміне бағаны еселеп көтереді. Нәтижесінде, бағалар сұраным көлемі анықтайтын деңгейден артып, «инфляцияны тосу» деңгейіне көтеріледі.




Сызба 2. Инфляцияға әсер ететін факторлар

Инфляцияның түбегейлі себептері тауар айналымы және тауар өндірісі аясында болғанымен, оған елдегі саяси жағдайлар да әсер етеді. Инфляцияға әсер ететін бірінші топтағы ақшалы факторлар- ақшаға сұраныстың тауарлы ұсыныстан жоғары болуының нәтижесінде ақша айналысы заңы талаптарының бұзылуы, яғни бюджет тапшылығын жою мақсатында шамадан тыс ақша шығаруға байланысты айналыстағы ақша массасының көбеюі; халық шаруашылығындағы несие ақшаларының көптігі; ұлттық валютаның курсын бірқалыпты ұстау үшін үкіметтің қолданатын тәсілдері; ұлттық валютаның қозғалысын шектеу және т.б. факторлар. Екінші топқа тауарлар бағасын және шығындарды өсіретін ақшалы емес факторлар жатады. Олар: қоғамдық ұдайы өндіріс құрылымының үйлеспеушілігі, шаруашылық механизмінің шығындылығы, мемлекеттің экономикалық саясаты, оның ішінде салық және баға саясаты, сыртқы экономикалық іс-шаралары және сол сияқты факторлар.

Шын мәнінде екі топтағы факторлар бірімен-бірі тығыз байланысып, тауарлар мен көрсетілетін қызметтің бағасын өсіріп, инфляцияға соқтырады. Инфляцияның өмірдегі көрінісі- тауар бағаларының күрт өсуі. Осы көріністі американдық ғалым және публицист Дж. Гелбрейт «ақшаның тауарды қууы» деп сипаттайды. Инфляцияның алғашқы себебі айналымдағы ақша массасы мен сатылуға тиіс тауарлар массасы теңдігінің бұзылуы. Мұндай диспропорция, біріншіден, өндірістің кенет қысқаруынан, екіншіден, айналымдағы тауарлар массасының аздығына қарамастан, мемлекет өз шығындарын өтеу мақсатында қағаз ақшаны көп шығаруынан болады. Алайда, айналымдағы ақша массасы тұрақты болған кей жағдайларда да инфляция болуы мүмкін.

Мысалы, 40-70 жылдарда АҚШ-та айналымдағы ақша массасы бір қалыпта болса да, айналымдағы тауарлар мен көрсетілетін қызметтің көлемі қысқарып, инфляциялық процестер туындады. Бұл ақша айналымының шапшаңдығын арттыру өзінің экономикалық тиімділігі жөнімен, басқа жағдайлар өзгермесе, айналымға қосымша ақша массасын шығарғанға тең.

Инфляция кезінде капитал өндіріс аясынан айналысқа құйылады, себебі айналым аясының жылдамдығы көптеген пайда түсіреді. Бірақ ол инфляция әсерін күшейтеді, несиені өндіріске салынатын инвестицияны және тауарлар ұсынысын қысқартады. Сөйтіп, инфляция факторлары екі жақты- тауарларды шығаруға және сатуға; ақша массасын және айналым жылдамдығын өзгертуге әсер етеді.

Инфляция- өндіріс процесінің бұзылуы, шаруашылық салаларының бір-бірімен үйлесімсіз дамуы және мемлекеттің эмиссиялық саясаты мен коммерциялық банктердің іскерлігінің икемсіздігі салдарынан туындайтын күрделі, әрі көп факторлы құбылыс.

  1   2



Похожие:

Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconҚазақстан республикасы ғылым және бiлiм министрлiгi қазақ Ұлттық аграрлық университетi экономика және қаржы факультетi
«Қаржы және несие» мамандығы «Банк ісі» мамандануының 4-ші курс күндізгі оқу бөлімінің студенті
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconҚазақстан республикасы бiлiм және ғылым министрлiгi
Тақырыбы: “Delphi программалау ортасында графикалық компоненттерді пайдалану әдістемесі”
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі ы. Алтынсарин атындағЫ Ұлттық білім беру академиясы география оқу бағдарламасы
Республикасы Білім және ғылым министрінің 09. 07. 2010 жылғы №367 бұйрығымен бекітілген
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі қ. А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік Университетінің Шымкент институты Тарих факультеті
Тәуелсіз Қазақстан және Түркия Республикасы арасындағы мәдениет пен ғылым саласындағы байланыстардың алғашқы кезеңдері
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі семей мемлекеттік педагогикалық институты инновациялық педагогикалық білім орталығының
Білімдендіру бағдарламалары байқауы Инновациялық педагогикалық білім орталығымен және Ғылым және халықаралық байланыстар бөлімі,...
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі м. О.ӘУезов атындағы оңТҮстік қазақстан мемлекеттік университеті қашықтықтан білім беру институты Агротехнология кафедрасы Мамандығы : 050801 «Агрономия»
Азақстан республикасы білім және ғылым министрлігі м. О.ӘУезов атындағы оңТҮстік қазақстан
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconДокументы
1. /Зейнета?ы ?орларына, банктерге к?мелетке толма?андарды? салымдарына иел_к ету ?ш_н, ?аза?стан...
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconФ. 7 007 08 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі М. О. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті Бастауыш мектепте филология пәндерін оқытудың теориясы мен
Республикасы Білім және ғылым министрлігі М. О. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconАҚпараттық хат
Республикасы Білім және ғылым министрлігінің мемлекеттік «Дарын» ғылыми-практикалық орталығымен бірлесе 2013 жылдың сәуір айының...
Ф. 7–006-02 ¬аза¬стан республикасы бiлiм және ғылым министрiлiгi iconФ 7-007-03 Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі м. О.ӘУезов атындағы оңТҮстік қазақстан мемлекеттік университеті агроөнеркәсіптік институты агротехнология кафедрасы
Азақстан республикасы білім және ғылым министрлігі м. О.ӘУезов атындағы оңТҮстік қазақстан мемлекеттік университеті
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzbydocs.com 2000-2015
При копировании материала укажите ссылку.
обратиться к администрации
Документы

Разработка сайта — Веб студия Адаманов