Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич icon

Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич



НазваниеДжумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич
Дата12.05.2013
Размер238.05 Kb.
ТипДокументы
скачать >>>

Қостанай инженерлік – педагогикалық университеті

Костанайский инженерно – педагогический университет

М. Дулатов атындағы Қостанай инженерлік – экономикалық университеті

Костанайский инженерно – экономический университет им. М. Дулатова




Қостанай қ. 2010 ж.

г. Костанай 2010 г.


ББК

603.3 (5 Каз)

Д

42



Автор: ^ Джумабаев Нияз Махметович

Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент АЕН РК, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин.


Рецензенты:

^ Айтмухамбетов Айдар Абаевич, доктор исторических наук, декан гуманитарно – социальных наук КГУ им. А. Байтурсынова.

Акимбаева У. Б., директор Костанайского историко – краеведческого музея.

Казина Г. Г., директор Костанайской областной универсальной библиотеки им. Л. Н. Толстого.

Сарсекеева Г. К., старший научный сатрудник литературного музея А. Байтурсынова, М. Дулатова. п. Торгай, Джангельдинского района.


Путеводитель по музею составлен в помощь экскурсоводам, преподователям общественных дисциплин для изучения духовного наследия М. Дулатова, проведения профориентационной работы среди учащихся школ и колледжей, патриотического воспитания молодежи.


^ Рекомендовано к изданию:

Научно методическим Советом им. М. Дулатова.




Біз тойларды тарихтан тағылым алу, ұллықтан ұлағат алу үшін өткізуіміз керек.


Н. Назарбаев





Ветераны, руководитель музея комплекса, члены научной экспедиции.

п. Торгай, 14 июня 2010 г.

^ Міржақып Дулатұлы

«О я н, қ а з а қ!»




Қайғырады қала мен дала бүгін.
Жұбатады бала мен ананы кім?
Қаза тапқан қапыда арыстарды
Аза тұтқан ағайын – азалы күн.
Төңіректе тұтасып қара түтін,
Қара тізім ұзарып барады тым.
Тарс атылып тажалдың тапаншасы,
Бар қазақтың жүрегі жаралы күн!
Қаның, жұртым, соншама салқын дедім,
Қайтара ма қарайған халқым кегін?
Қайда бүгін алаңда Заманбегім,
Нүри, Асхат, Батырхан, Алтынбегім?
Менің бүгін ашынған сиқым ерен,
Күңіреніп көңілден күй төгер ем.
Өз қолымен баласын қаза қылған,
Қазағымның дұшпаны - ұйқы дер ем!
Жайсаңдарың көз жұмды небір асыл!
Көзің ашыл! Көкірек, көңіл ашыл!
Тас атқанды асыңмен атып жүрсің,
Оқ атылды! Енді, сен, неғыласың?
Өлмейтұғын өмірлік жандай бәрі,
Саясаттың сиқыры арбайды әлі.
Дүрсілінен мылтықтың оянбадың,
Саған берген тажалың қандай дәрі?
Сен болмасаң күдерді үзер ме едім?
Құқығы жоқ, қағазда - құзырлы елім!
Дес бермеп ең жоңғарға, қалмаққа да,-
Бір тажалдың алдында тізерледің!
Атты бүгін қыранды, ұранды Күн!
Қиянатқа қасқайып тұрам бүгін.
Дәстүрдің де озығы, тозығы бар,
Құрсын сенің мақтанған шыдамдығың!
Дәтің сенің ұйқыда беріктей ме!
Оянар ма жігер мен ерік кейде?
Жантәсілім етерде, жарықтық-ай,
Тышқақ туша тұяғын серіппей ме?
Сен сырқатсың, мен қалай сау тұрамын?




Шүкірліктің жаттап ап жәутік әнін.
Қойдан жуас қазағым қалғымағын,
Елтаңбаңа салып ап тау қыранын.
Бетсіздігі биліктің безеріп құр,
Өктемдігін сақтауға өзі өліп тұр!
Боздақтарды жайратып салған жендет
Тапаншасын төсіңе кезеніп тұр!
Күрсінуден ұйқасым шашылған күн,
Ақымақтың арты да ашылған күн.
Полицай мен КНБ басынған күн, -
Туар ма екен, қазағым ашынған күн?
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Шенеунігің салады сайран, жұртым.
Бір адамға билікті беріп қойып,
Тұғырынан тұқырып тайған жұртым.
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Соңғы лағын қонаққа сойған жұртым.
Миллиардтарын тажалға бере салып,
Үш мың теңге қайырға тойған жұртым.
Бұл жұрт – небір қорлықты көрген жұртым,
Амал нешік? - деп соған көнген жұртым.
Арыстарға араша түсе алмаған,
Намысында Кеңсайға көмген жұртым!
Табынатын бұл елде бар ма шындық?
Күтер қандай ерлерді алда сұмдық?
Өркениет барады шаң қаптырып,
Оян, қазақ, ұйқыдан сан ғасырлық!
Мал мен жаның – садақаң, қолдаушың –Ар,
Бұл фәни де шынымен жалған шығар.
Ұйқыдағы батырдай жатып алдың,
Оян, қазақ! Ұйқың да қанған шығар!
Көз жасыма жырымды боятамын,
Қайда қалды Алашқа сай атағың!
Құрбандардың қағамын қоңырауын!
Оян, қазақ! Мен сені оятамын!
Оян, қазақ! Мен сені оятамын!






«Біз Міржақып Дулатовтың барлық сөзін түгел естіп, барлық жазғынын түгел оқып болған жоқпыз. Бірақ, сонымен қатар, бүгінгі оқып білгендеріміз де аз емес».


Ә. Тәжібаев


Көзінді аш, оян, қазақ, көтер басты,

Өткізбей қараңғыда бекер жасты.

Жер кетті, дін нашаралап, хал һараббоп,

Қазағым, енді жату жарамас – ты.






Кіріспе


70-жылға жуық атын айтқызбай, "жау" деп жариялап, шығармаларын жұрттың назарынан жасырып, тек кітапханалардың, ұлт жанашырларының архивтерінде сақталғандықтан кейінгі ұрпақ халқымыздың мақтаныштары, бетке ұстар атақты жазушы, ақын, ғалымдары Шәкәрім, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев мұраларынан бейхабар болып келді.

Оған кінәлі елімізде 20-30 жылдары жасалған сталиндік қатаң репрессия мен сол тұстағы зобалаң саясат. Осы жылдары қазақтың жүздеген аяулы азаматтары құрбандыққа шалынды.

Халқымызды қайтсем ғылым мен мәдениетке, ең бастысы бостандыққа жеткізсемдеп бүкілсаналы ғұмырын туған елдің болашағына арнаған, сол жолда басынан талай тар жол, тайғақ кешуді өткізген арыс - азамат, қазақ жазушысы, ағартушы, публицист, қоғам қайраткері Міржақып Дулатовтың міне биыл 125 жылдығы аталып отыр.

Міржақып Дулатов... Осы бір есім елге таныс болғаннан бері "Мен қазақпын" деген әрбір азаматтың бір селкетпей, ішкен асын жерге қоймай көзіне жас алып мұңданбағаны жоқта шығар.




Суретті түсірген: Ахметов С. Д.

^ Міржақып мұражайы ашылды

Гүлназым САҒИТОВА

А
19 қараша 2010 ж. С. Есмуратов, С. Кенжеахмет
лаштың біртуар азаматы, қайраткер, жазушы, ақын Міржақып Дулатұлына арналып облыс орталығындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университетінде «Міржақып Дулатұлының рухани әлемі» атты ашық мұражай ашылды.
«Оян, қазақ!» деп бар Алаштың жұртына жар салған Міржақып Дулатұлына үстіміздегі жылдың 25 қарашасында 125 жыл толады. Ашық турдегі мұражай жоғары оқу орнының бірінші қабатында орналасқан екен.

- Университет Міржақыптай атамыздың есімін иеленуімен қатар, міне, бугін ол кісіге арнап мұражай ашуы - студент жастарымызды өз елін, жерін суюге, халқының тарихы мен мәдениетін білуге, сонымен бірге жастарымыз еліміздің егемендігі, тәуелсіздігі жолында, халқының бостандығы үшін жан аянбай курескен, өз өмірлерін арнаған халқымыздың ұлы азаматтары, мәселен, Ахмет Байтурсынов, Әлихан Бөкейханов, Мағжан Жумабаев, Жусіпбек Аймауытов және тағы басқаларды жете танып біліп қана қоймай бойларына оларға деген мақтаныш сезімді сіңіру бағытындағы үлкен игі қадам деп айтуға болады. Мұражай бірнеше бөлімнен турады, онда Міржақып атамыздың балалық шағынан бастап өмірінің соңғы күндерінен мәлімет беретін сол сияқты атамыздың «Оян. қазақ», «Азамат» жинақтары және басқа да қужаттардың, фотосуреттердің жазбалардың көшірмелері, жәдігерлер қойылған. Атамыздың Торғайдағы мұражайдың шағын макеті де бар. Университет ұжымы бірнеше рет Торғай еңіріне ғылыми-экспедициямен келді. Мұражайдың ашылуына, содан кейін керекті экспонаттармен жабдықтауға қол ұшын беріп, тығыз байланыста жұмыс атқардық,- деді бізге Торғай мұражайлар кешенінің ғылыми қызметкері Гүлбану Сәрсекеева.

Мұражайдың салтанатты ашылу рәсімінде университет ректоры Сәбит Есмуратов сөз сейлеп, будан жеті жыл бурын оқу орны Міржақып Дулатовтың есіміне ие болғанын, осы жылдар ішінде университеттің оқытушы-профессорлары мен студент жастары осы есімге лайықты екендіктерін, заман талабына сай білімдерімен, біліктіліктерін іс жүзіне асырып келе жатқанын айтты.

СУРЕТТЕ: Мұражайдың ашылу салтанатынан көрініс.

Суретті түсірген: Қ. БЕЙСЕНОВ


^ Мыржакып Дулатов - прогрессивный мыслитель, видный политик, ученый, талантливый публицист и литературовед.


Миржакип (Мир-Якуб) Дулатов (1885-1935), родился 25 ноября 1885 г. в местечке Сарыкопа нынешней Костанайской области. Учился в аульной школе, с 12 лет - в Тургайском двухклассном русско-казахском училище. Окончив педагогические курсы (1902 г.), работает учителем в ауле, посвящая все свободное время самообразованию: осваивает идейное наследие русских и зарубежных философов, ученых и писателей.

Он заражается их стремлением к переустройству общества на справедливых началах и постепенно становится на позиции активной борьбы с колониальной администрацией царизма. В дни революции 1905 г. он был в рядах демонстрантов в Каркаралинске, участвовал в работе съезда так называемой «Казахской конституционно-демократической партии» в Уральске (1906 г.), в составе группы его делегатов ездил в Петербург.

Дулатов был одним из создателей программы либерально – демократической партии «Алаш», которая еще в начале прошлого века выдвигала эффективные идеи становления нашего государства, выступила за принципы парламентаризма и создания института президентства. Эти идеи получили свое развитие в независимом Казахстане, который теперь стал одним из лидеров среди стран постсоветского пространства.

Все увиденное и пережитое в первой русской революции поэт отразил в стихотворении «К молодежи» («Жастарға»), опубликованном в первом номере газеты «Серке» (Петербург, 1907 г.) Во втором номере этой газеты вышла его статья «Наши задачи», в которой он разоблачает политику царизма на национальных окраинах. Эти номера газеты были конфискованы, а дальнейшее издание ее запрещено.

Его первый сборник стихов, выпущенный в 1909 году «Оян, қазақ!» - «Пробудись (проснись), казах!» (Казань, 1909 г.), дважды переиздававшийся за короткое время, также был конфискован. Выход этой книги был расценен цензурой как протест казахской интеллигенции против колониальной политики царского правительства и осуществляемого им массового переселения русских крестьян в казахские степи. Этот сборник написан как бы на одном дыхании. Все стихотворения объединены общей идеей, подчинены единому поэтическому замыслу - пробудить политическое сознание казахского народа, внушить широким массам необходимость приобщения к общечеловеческим материальным и духовным ценностям. Такую же направленность отражали книги «Маса», «Қырық мысал», «Шолпан».

На автора заводится «дело», и начинаются гонения со стороны царской охранки. В течение полутора лет, с 6 июня 1911 до конца 1912 г., поэт находится в Семипалатинской тюрьме.

Несмотря на гонения, Дулатов плодотворно работает на литературном поприще. Он направляет свое творчество на освещение темы бесправия женщины и в свет выходит его роман «Бақытсыз Жамал» - «Несчастная Жамал».

В романе «Бақытсыз Жамал» М. Дулатов рассказывает о тяжелой доле казахской девушки, ставшей жертвой патриархально-феодальных порядков, царивших в казахском ауле, Тему эмансипации женщин, защиты их социальных прав развивает он и в пьесе «Балқия», которая в послереволюционных 20-х гг. ставилась в кружках художественной самодеятельности.

Литературный критик К. Кеменгеров сборник Дулатова «Оян қазақ!» сравнивал по социальной остроте и художественному достоинству с «Горем от ума» Грибоедова, а роман «Несчастная Жамал» - с «Бедной Лизой» Карамзина. Критик отмечал, что этот сборник казахи заучивали лучше «Корана», благодаря ему автор стал почитаем в народе.

В своих дореволюционных публикациях М. Дулатов выступает и как общественный деятель. Так, он предлагал использовать трибуну Государственной думы для разрешения социально-политических, земельных проблем в Казахстане, постоянно доказывая полезность участия в ней казахских депутатов, предлагал для определения восточной политики ввести в Правительство высокообразованных и политически грамотных людей, представляющих интересы национальных окраин России.

Стремясь к консолидации национальных политических сил, М. Дулатов активно сотрудничает с Ахметом Байтурсыновым в редакции газеты «Казак», выступает с публицистическими материалами, а также со стихами политической направленности на самые животрепещущие темы из жизни тогдашнего Казахстана. Он принадлежал к той плеяде деятелей казахской интеллигенции, которая в период Октябрьской революции и гражданской войны находилась по другую сторону баррикад, но впоследствии, решительно порвав с «Алаш - ордынским» прошлым, стала на позиции трудового народа. Поэтому творческое наследие М. Дулатова в течение длительного времени либо трактовалось как буржуазно-националистическое, направленное якобы против Советской власти, либо несправедливо замалчивалась.

В 1919 г. в числе многих других деятелей «Алаш - орды» М. Дулатов переходит на сторону Советской власти. Будучи прощенным ею, он вскоре назначается редактором газеты «Ак жол». М. Дулатов в своих статьях, опубликованных в этой газете, выступая за интернациональное единство различных народов, требовал «сохранить национальную самобытность, культуру и язык казахов», дать им полную «свободу и равенство».

Работая в редакциях газет «Ак жол», «енбекші қазақ» (ныне «Социалистік Қазақстан»), журнале «Қызыл Қазақстан» («Красный Казахстан»), занимаясь переводческой деятельностью, как знаток литературного языка, он представляет собой живой пример для молодых:, чем способствует своим неустанным трудом формированию и профессиональному становлению кадров казахской советской журналистики.

Со второй половины 20-ых годов в республике по инициативе первого секретаря Казкрайкома Ф. И. Голощекина началось преследование деятелей дореволюционной казахской интеллигенции. Дулатов был арестован и в апреле 1930 г. был приговорен к расстрелу, который впоследствии заменили на десятилетнее заключение. Он скончался в Соловецком лагере 5 октября 1935 г.

Лишь в ноябре 1988 года, после тщательного изучения и объективного рассмотрения уголовного дела поэта-мыслителя, яркого представителя казахской интеллигенции XX века, крупного ученого, математика, юриста, медика, талантливого публициста и литературоведа, внесшего неоценимый личный вклад в культуру и искусство, наставника молодежи, одним словом человека энциклопедического склада ума. Миржакип Дулатов был реабилитирован посмертно.

В университет проводятся декады посвященные Дню рождения Дулатова, в программу студентов первых курсов университета и технико-экономического колледжа включены курс «Дулатовские чтения», ежегодные международные, региональные научно-практические конференции профессорско-преподавательского состава и сотрудников, а также научно-практические студенческие конференции, круглые столы; студенты систематически принимают участие в межвузовской научно-практической конференции, занимают призовые места в различных номинациях, в областных, республиканских и международных спортивных соревнованиях.

Ежегодно растет контингент студентов, улучшается материальная база.

Этот год особенный, юбилейный, поэтому коллектив университета обобщив накопленный большой практический опыт работы за период своего образования, особенно после присвоения ему имени Мыржакыпа Дулатова, поставил перед собой более сложные, ответственные задачи по изучению духовного наследия этого выдающегося деятеля, а также его соратников, идеи, программы принятые ими, воплощенные в жизнь в Независимом Казахстане. В июне 2010 года в университете была создана научная экспедиция в состав которой вошли ученые, историки, филологи, философы, политологи, социологи, библиотечные работники, художник-оформитель, музейные работники, составлена программа, которая была согласована с управлением внутренней политики и культуры акимата Костанайской области, создана научная экспедиция в Джангельдинский, Амангельдинский районы с целью изучения, ознакомления с экспозициями музейного комплекса Торгая, а также исторических памятников. В университете Мыржакыпу Дулатову, установлены бюст и барельеф.

Тернист творческий и жизненный путь этого великого человека. Однако при всех превратностях судьбы он оставался гражданином и патриотом своего народа.

С 2003 года Костанайский инженерно-экономический университет достойно носит имя М. Дулатова





Члены научной экспедиции у мавзолея М. Дулатова. Слева направо: профессор Джумабаев Н. М., проректор Саденов А. С., дизайнер, художник оформитель Ахметов С. Д.

«Тарихты елдің азаматтары жасайды»

Н. Назарбаев





Социальная база интеллегенции нового типа была необычайна широка. Среди «оқығандар» и «зиялылар» находились вчерашние бедняки (О. Жандосов, Ж. Аймауытов, М. Дулатов), дети среднего слоя (С. Мендешев, А. Байтурсынов), потомки степной аристократии (М. Шокай, Н. Тюрякулов, Ш. Кудайбердиев), интеллегенция во втором поколении (А. Асфендияров, А. Беремжанов, Б. Каратаев) и др. Казахи, которые издревле с уважением отнеслись к образованности и науке, воочию увидели приемущество знаний, полученных в русских учебных заведениях. Просветительство стало ведущим направлением общественно-политической мысли казахского социума второй половины ХХ века. Расширение социальных резервов национальной интеллегенции отражает также уровень и результаты включенности казахского общества в общеросийские процессы, рост потребности степи в специалистах.



Общественное мнение о роли и значении казахской интеллегенции, рожденной на стыке веков, ещё более укрепилось в ходе революции 1905-1907 годов

На стенде экспонируются фотоматериалы, автобиография, краткая история его жизни и деятельности на государственном и русском языках, фото Каркаралинской демонстрации 1905 г.


В витрине помещены книги І том сочинений, постановление правительства РК о празднование 125-летия нашего земляка, общественно-политического деятеля М. Дулатова.





Политика и идеология были главной, но не единственной сферой деятельности казахской интеллегениции. В Отечественной истории начала ХХ века А. Байтурсынов известен например, как педагог, языковед – реформатор, поэт, А. Бокейханов, как ученый – экономист, историк и публицист, С. Сейфуллин и М. Жумабаев – как поэты и композиторы, М. Дулатов и М. Сералин как журналисты и организаторы печати, С. Асфендияров как профессиональный врач. Таких личностей Абай называл «Толық адам» - цельный человек.




Все казахские просветители полагали, что в условиях Российской империи, единственной силой, способной дать реальный толчок движению казахов по пути социально-экономического и культурного прогресса, является скорейшее их приобщение к русской и европейской цивилизации и всячески старались этому содействовать.


Представителем нарождавшейся казахской литературы был поэт и прозаик М. Дулатов – автор нескольких поэтических сборников и первого казахского романа «Несчастная Жамал» (1910), который помещен в данной экспозиции.


С весны 1913 года А. Бокейханов, А. Байтурсынов и М. Дулатов приступили к изданию газеты «Казах»



Авторы: Народный скульптор РК Ұзақ Абилбек, г. Аркалык,

Ахметов С. Д. - дизайнер, художник-оформитель, скульптор, г. Костанай.


В центре Сарсекеева Гульбану, ст. научный сотрудник музея-комплекса

«А. Байтурсынова и М. Дулатова»

В экспозиции музея помещены фотоматериалы, книги, письма, рассказывающие о человеке энциклопедического ума.



М. Дулатов участвовал в разработке программых документов партии «Алаш» и правительства Алаш Орды совместно с А. Байтурсыновым, в которых они разработали принципы правового государства: равенство всех граждан независимо от национальности, вероисповедания, пола, перед законом, судебное разбирательство всех спорных дел.


М. Дулатов, находясь в тюрьме на допросе в 1929 г., в ответ на обвинение в «национализме» он пояснил: «Мы хотим, чтобы наше отечество принадлежало нам». Он заявил в последнем своем официальном слове: «Ради будущего своего народа я обязан делать все возможное. Если я заблуждаюсь, то в месте с народом. Рано или поздно истина восторжествует».

Именем М. Дулатова названы улицы во многих городах и селах Казахстана.

С 2003 года наш университет носит имя М. Дулатова.

В иниверситете установлены бюст и барельеф. В экспозициях помещены материалы, книги, брошюры, журналы, которые показывают историю, достижения вуза в подготовке квалифицированных технических, агротехнологических, экономических специальностей с использованием современных инновационных технологий.


Встреча студентов в читальном зале с доктором исторических наук, профессором Галиевым В. З.



^ МІРЖАҚЫП ДУЛАТОВ ЖӘНЕ ТАРИХТЫ ЖАСАҒАН ЕЛДІҢ АЗАМАТЫ.

Биыл 25 қарашада Міржақып Дулатовтың туғанына 125 жыл толады. Бұл Алаш арысының тағдыры күрделі, өмір жолы бұралаң болды. Өз заманының озық ойлы қайраткері қайтсем қараңғы қазақ тағдырына ортақтасып, оны оятып сілкінтем деумен өтті. Осы орайда оның туған халқы үшін жасаған еңбегі ұшан-теңіз.

Міржақып Дулатов – Алаштың көрнекті қайраткері. 1885 жылы Торғайдың Қызбел деген жерінде дүниеге келген. Екі жасында анасынан, он екі жасынан әкесінен айырылып, Асқар ағасының қолында өседі. 1897 жылы Торғайдағы екі сыныптық орыс-қырғыз школына қабылданып, онда бес-жыл оқиды. 1902-1904 жылдары Торғай уезінде мұғалімдік қызмет атқарады. 1904 жылы Омбыда Алаш қозғалысының көсемдері Ә. Бөкейхан және А. Байтұрсынұлымен танысады. Осы кезден бастап белсенді аясы күреске араласады.

Ол әділетті қоғам құру идеясымен қаруланып, патшалық отаршылдық әкімшілікпен белсене күреске қосылады. 1905 жылғы революция күндері Қарқаралыдағы демонстранттар қатарында болады, Орал қаласында ашылған (1906 ж.) «Қазақ конституциялық-демократиялық партиясы» съезінің жұмысына қатысады, сол съезд делегаттарының құрамында Петербургке барады.

Дулатов либеральдық-демократиялық «Алаш» партиясының бағдарламасын жасаған қайраткерлердің бірі еді. Сол «Алаш» партиясы өткен ғасырдың басында біздің мемлекетіміздің болашағы туралы қам жеді, парламентаризм және Президенттік институтты құруды жақтады. Бұл идеялар, қазір көріп отырғанымыздай, тәуелсіз Қазақстанда іске асып, дами түсуде. Бүгідер тәуелсіз Қазақстан кешегі Кеңес Одағы құрамында болған елдер ішінен сенімді түрде көш бастады, халықаралық ең бір беделді ұйымдардың бірі-Еуропа қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына төрағалық етуде. Міржақып Дулатов-талантты ақын еді. Ол өзінің алғашқы орыс революциясында көріп, көңілге түйгендерін Петербургте шығатын «Серке» газетінде (1907 ж.) жарияланған «Жастарға» атты өлеңінде паш етті. Осы газеттің екінші санында оның «Біздің міндеттер» атты мақаласы жарияланды. Онда ол патшаның ұлттық шет аймақтардағы саясатын өлтіре сынады. Сондықтан да газеттің сол саны тәркіленді, кейін бұл басылымды мүлдем жапты.

Жақанның алғашқы өлеңдер жинағы 1909 жылы «Оян, қазақ!» деген атпен шықты. Қазан қаласында жарық көрген бұл кітап қысқа уақыт ішінде екі рет қайта басылды, бірақ патша үкіметінің қырағы сақшылары оған да тиым салып, қолдағы даналарын тәркіледі. Цензура бұл кітаптың шығуын қазақ интеллигенциясының патша үкіметінің отаршылдық саясатына және орыс шаруаларын қазақ даласына жаппай қоныстандыруға қарсы әрекеті деп бағалады.

«Оян,қазақ!» және ұлы Ахмет Байтұрсыновтың «Маса», «Қырық мысал» және басқа еңбектері сол кезде қазақ даласын дүр сілкіндірген, сананы оятқан, күреске жігерлендірген еңбектер еді.

Мұндай жағдайда автордың қудалауға түскеніне еш таңданыс болмаса керек. 1911 жылдың 6 маусымынан 1912 жылдың аяғына дейін ақын Семей түрмесінде жатады. Қудалауға қарамастан Дулатов әдебиеттен бас тартпайды. «Бақытсыз Жамал» романын жазып, онда әйелдер теңдігі мәселесін көтереді. Қоғам қайраткері, әдебиет сыншысы Көшке Кемеңгеров Дулатовтың «Оян, қазақ!» кітабын Грибоедовтың «Горе от ума» шығармасымен, ал романын Карамзиннің «Бедная Лизасымен» теңейді. Міржақып атамыз өзінің Қазан төңкерісіне дейінгі журналистік еңбектерінде қайраткер тұлға ретінде көрінеді. Ол Мемлекеттік дума мінберін Қазақстандағы әлеуметтік-саяси, жер проблемаларын шешу үшін белсенді пайдалану қажеттігіне үндейді. Дума жұмысына қазақ депутаттарының араласуын, Үкіметте жоғары білімді, саяси сауатты, Ресейдің ұлттық шет аймақтары мүддесін қорғай алатын жандардың болуын қалайды.

Дулатов ұлттық саяси күштерді біріктіру үшін «Қазақ» газетінің редакциясында Ахмет Байтұрсыновпен бірге қоян-қолтық еңбек етіп, талай публицистикалық мақалалар жазады, өткір де жанды өлеңдерімен қоғамның қаны шығып тұрған сорақылығын сынайды. Ол Қазан төңкерісі мен Азамат соғысы кезінде баррикаданың екінші жағында болған тұлғаларға жатады, бірақ кейін еңбекшіл халық жағына шығады. Сондықтан да М. Дулатов шығармашылығы ұзақ уақыт бойы буржуазиялық-ұлтшыл бағыттағы, Кеңес үкіметіне қарсы бағытталған деп бағаланып келді.

1919 жылы Алашорданың көптеген қайраткерлерімен бірге М. Дулатов Кеңес үкіметі жағына шығады. Үкімет оған кешіріммен қарап, «Ақ жол» газетінің редакторы етіп тағайындайды. Кейін ол «Еңбекші қазақ» газетінде, «Қызыл Қазақстан» журналында еңбек етіп, талай құнды дүниелер жазады.

1921 жылы Қазақ мемлекеттік баспасының бөлімін басқарады. Қайраткер 1922-1926 жылдары Орынборда қазақ халыққа білім беру институтында (КИНО, 1920 жылы ашылған) ұстаздық етеді. Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының мүшесі болады. 1924 жылы қазақ білімпаздарының тұңғыш съезіне қатысып, сөз сөйлейді. Жиырмасыншы жылдардың екінші жартысында республикада Казкрайнамның сол кездегі бірінші хатшысы Ф.И.Голощекиннің шешімімен революцияға дейінгі қазақ интеллигенциясын қудалау басталады. Дулатов 1928 жылы тұтқындалады және 1930 жылы ол өлім жазасына кесіледі, кейін бұл үкім он жылдық бас бостандығынан айыруға ауыстырылады. Ол сонау алыстағы Карелиядағы Соловец лагерінде 1935 жылы 5 қазанда қайтыс болады.

Тек 1988 жылы қараша айында ХХ ғасырдағы қазақ интеллигенциясының көшбасшысы, көрнекті журналист, дәрігер, математик, құқықтанушы, аудармашы, әдебиетші, бір сөзбен айтқанда, сан қырлы талант Міржақып Дулатов ақталды. Кейін оның сүйегі алыстағы Соловецтен туған жерге жеткізілді.

М. Дулатовтың тіл мәселесіне қатысты біраз еңбектері бар. «Әліппе мен жазу ережелері туралы», «Жазу тәртібі», «Цифр жазуы», «Әліппе айтысында сөйлеген сөзі», «Ұлы» ма, «ов» па?, «Жаңа жазу ережелері» сияқты еңбектерінде емле, әліпби мәселесіне тоқталса, «Қазақ тілін жүргізетін комиссияның құлағына алтын сырға», «Жат сөздер туралы», «Газет тілі оңды болсын» т.б. мақалаларында қазақ тілінің жайы, кірме сөздер, эсперанто туралы жазады. Мақалаларында сол кезеңдегі Қазақстандағы тілдің ахуалына, қазақыландырудан тілдің түрлі сорақылықтарға тап болғанын ашына айтады.

«Біз, Қазақстан халқы...» - деп Конституциямыздың алғашқы бетінде жазылған бұл сөйлемде мемлекетті өркендетуге, жаңа әділетті қоғам құруға ұмтылған көптеген ұрпақтардың тарихи сабақтастығының барлық терең мәні шоғырланған. Мемлекет – бұл тек аумақ, азаматтардың бірлігі, билік институттары ғана емес, сонымен қатар ол өз беттерінде бұдан бұрыңғы ұрпақтардың тәжірибесі мен жақсы болашаққа деген сенімдерін топтастыратын Конституция».

^ Память о великих... в наших сердцах




Рождение независимо­го Казахстана создало воз­можность восстановить ис­торическую правду о роли казахской интеллигенции в становлении казахской госу­дарственности и её культур. Постановлением Правитель­ства РК одной из юбилейных дат, проводимых на респуб­ликанском уровне, было отмечено 125-летие нашего земляка, общественного де­ятеля, известного казахского писателя, поэта, тюрколога, автора первого казахского романа Мыржакыпа Дулатова.

М. Дулатов был не только круп­нейшим поэтом, писателем, пуб­лицистом, но и одним из первых биографов Абая, основателем ли­тературной школы — абаеведения. Почти семьдесят лет замалчивалось имя талантливого поэта, писателя и публициста. Но справедливость восторжествовала, и доброе имя М. Дулатова восстановлено. В поселке Торгай Жангельдинского района в 1991 году был открыт музейно-мемориальный комплекс Ахмета Байтурсынова и Мыржакыпа Дулатова, перед комплексом установлен па­мятник.

Именем Мыржакыпа Дулатова названы улицы во многих городах и сёлах Казахстана. Право носить его имя является честью для Костанайского инженерно-экономического университета.

Отдавая дань уважения памяти нашего земляка М. Дулатова, в ка­нун его 125-летия в Костанайском инженерно-экономическом уни­верситете прошла международная научно-практическая конференция «Дулатовские чтения-2010». Открыл конференцию приветственным словом ректор университета С. Б. Исмуратов. Затем перед участниками семинара выступил доктор истори­ческих наук, профессор института государства и права при Президенте Республики Казахстан Х.М. Абжанов, свое выступление он посвятил М. Дулатову и казахской интеллиген­ции начала XX века. О деятельнос­ти М. Дулатова в контексте истории Казахстана поведал С.З. Баймагамбетов, доктор наук, профессор Государственного управления при Президенте РК. Бурю эмоций вы­звало выступление о деятельности М.Дулатова в становлении теории и практики партии «Алаш» В.З. Галиева, доктора исторических наук, профессора Академии наук Респуб­лики Казахстан, института истории и этнографии им. Ч. Валиханова. Помимо обозначенной темы Галиев рассказал о многих интересных и мало кому известных фактах из жизни М. Дулатова. В своем докла­де Сейіт Кенжеахметұлы советник ректора Аркалыкского педагогического института им. Алтынсарина, этнограф рассказал об отношении в разные годы к творчеству М. Дулатова. О трудных време­нах в жизни М. Дулатова рассказал Маулетов Г.Н., писатель, подполков­ник в отставке, и в заключение свое­го доклада подарил книгу «Астана» Костанайскому инженерно-экономическому университету.

В рамках празднования 125- летия М. Дулатова в Костанайском инженерно-экономическом уни­верситете состоялась презентация открытого музея «М.Дулатүлыны рухани әлемі». Также прошла очень интересная работа по сек­циям, в которой приняли участие приглашенные гости, педагоги и студенты. Всего секций было шесть. В заключение празднично­го дня, после подведения работ в секциях, награждения победите­лей и принятия резолюции, всех участников мероприятия ждал сюрприз, а именно пьеса М. Ду­латова «Бедная Жамал». Актеры Казахского драматического театра смогли максимально передать быт кочевого казахского народа, опи­санный в романе М.Дулатова.

Инна НУРТАСОВА.

Фото Юлии КАЛИНИНОЙ.

^ Международная научно-практическая конференция, посвященная 125-летию М. Дулатова


Секция 1: Общественные науки, история, философия.

Председатель Джумабаев Н. М. вручает Диплом Казиной Г. Г. директору обл. библиотеки им. Л. Толстого

Областной смотр чтецов среди студентов вузов, колледжей, школ, посвященный 125-летию М. Дулатова.

^ Председатель жюри А. Шаяхметов, К. Ф. Н., доцент.

25 ноября 2010 г.



В подготовке материала для построения экспозиции и открытития музея принимали участие:


Исмуратова Рита Баглановна – проректор по работе с общественностью, доктор философии в истории;

Ахметов С. Д. - дизайнер, художник-оформитель, скульптор;

Саденов А. С. – проректор, отличник просвещения РК, историк;

Исентаев Т. И. – проректор по науке;

Сарсекеева Гульбану – старший научный сотрудник Торгайского музея – комплекса;

Акимбаева У. Б. – директор Костанайского историко-краеведческого музея;

Казина Г. Г. – директор Костанайской областной универсальной библиотеки им. Л. Толстого;

Ұзақов Абилбек – скульптор г. Аркалык;

Федас Л. А. – заведующая библиотекой университета;

Данилкин А. П. – инженер - программист;

Козелец А. – фотограф;

Кабиров А. Т, Тугамбей В. С., Шевченко Олег, Кожахметов К. А., Шевченко Г. В., Киншибаева А. С. – технический персонал.



Мекен-жайы: Қостанай қаласы.

Чернышевский көшесі 59.

Жаңа гимарат:

Тел – 28-02-57

Тел/факс: 28-01-59






Пьеса «Несчастная Жамал»

п. Торгай. 2010 г.

Похожие:

Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconМіржақып Дулатов және ұлт руханияты
Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, профессор кафедры Социально – гуманитарных дисциплин
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconНаучная деятельность
Зарецкая Елена Наумовна Лингвист, доктор филологических наук, профессор, зав кафедрой социально-гуманитарных дисциплин Российской...
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconМетодические рекомендации по внедрению дистанционной формы обучения в КарГУ, Казнту, Казгаса и Алматинском технологическом университете
Такенова Г. Д., директор Талдыкорганского политехнического колледжа, кандидат педагогических наук, член-корреспондент Международной...
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconИнститут парламентаризма и предпринимательства утверждаю
Н. В. Горелик, заведующая кафедрой политологии и гуманитарных дисциплин ипп, кандидат философских наук
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconРуководители «круглого стола» (15 марта 2012 г. 11. 00.) «Религиозный фактор национальной безопасности Республики Беларусь» Коваленя Александр Александрович
Коваленя Александр Александрович – академик-секретарь Отделения гуманитарных наук и искусств нан беларуси, доктор исторических наук,...
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconИнститут директоров
Член-корреспондент Международной Академии Психологических Наук. Россия. Удостоверение №155
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconДоктор биологических наук, профессор Панин М. С
Панин Михаил Семенович доктор биологических наук, профессор, заведующий кафедрой эколого-химических и географических дисциплин Семипалатинского...
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconПротокол № От 200 Проректор по умр, кандидат географических наук, доцент С. Куанышбаев
Учебно-методический комплекс дисциплины составлен профессором кафедры истории Казахстана, доктором исторических наук Абиль Еркином...
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconПротокол № От 200 Проректор по умр, кандидат географических наук, доцент С. Куанышбаев
Учебно-методический комплекс дисциплины составлен профессором кафедры истории Казахстана, доктором исторических наук Абиль Еркином...
Джумабаев Нияз Махметович Профессор, кандидат исторических наук, Член Корреспондент аен рк, кафедра Социально – гуманитарных дисциплин. Рецензенты: Айтмухамбетов Айдар Абаевич iconСолнцев Виктор Игоревич
Кандидат технических наук, доцент мгту им. Н. Э. Баумана, ранхиГС, Высшей школы экономики (ГУ), мгимо (ГУ), действ член раен
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzbydocs.com 2000-2015
При копировании материала укажите ссылку.
обратиться к администрации
Документы